1. Εισαγωγή

Η διαχείριση της περιουσίας ενός προσώπου μετά τον θάνατό του περιλαμβάνει τη συγκέντρωση και τη διαφύλαξη των περιουσιακών του στοιχείων, την καταγραφή τους και την εξόφληση των χρεών του. Στη συνέχεια διανέμεται η περιουσία που απομένει στους δικαιούχους. Η επικύρωση διαθήκης και η χορήγηση διαχείρισης είναι οι διαδικασίες μέσω των οποίων παρέχεται στον εκτελεστή ή στον διαχειριστή η σχετική εξουσιοδότηση, υπό την εποπτεία του Δικαστηρίου.

Η διαδικασία εξαρτάται από το εάν υπάρχει έγκυρη διαθήκη, εάν έχει διοριστεί εκτελεστής που μπορεί και επιθυμεί να ενεργήσει και εάν υπάρχει αμφισβήτηση. Όταν υπάρχει διαθήκη και εκτελεστής, συνήθως χορηγείται παραχωρητήριο επικύρωσης διαθήκης. Εάν δεν υπάρχει εκτελεστής που να μπορεί να ενεργήσει, χορηγείται έγγραφο διαχείρισης με επισυνημμένη διαθήκη. Όταν δεν υπάρχει έγκυρη διαθήκη και απαιτείται διορισμός διαχειριστή, χορηγείται έγγραφο διαχείρισης χωρίς διαθήκη.

Στον οδηγό αυτό εξετάζουμε τα βασικά στάδια της διαδικασίας και τις υποχρεώσεις του εκτελεστή και του διαχειριστή. Το βασικό νομοθετικό πλαίσιο είναι ο περί Διαχείρισης Κληρονομιών Αποθανόντων Νόμος, Κεφ. 189, και οι σχετικοί Διαδικαστικοί Κανονισμοί. Ο περί Διαθηκών και Διαδοχής Νόμος, Κεφ. 195, ρυθμίζει, μεταξύ άλλων, την εγκυρότητα των διαθηκών και τα δικαιώματα των κληρονόμων.

2. Βασικές έννοιες

• Κληρονομία είναι η κινητή και ακίνητη περιουσία που ανήκε στον αποβιώσαντα κατά τον θάνατό του.
• Παραχωρητήριο είναι η επίσημη εξουσιοδότηση για τη διαχείριση της κληρονομίας. Μπορεί να λάβει τη μορφή παραχωρητηρίου επικύρωσης διαθήκης, εγγράφου διαχείρισης με επισυνημμένη διαθήκη ή εγγράφου διαχείρισης χωρίς διαθήκη, ανάλογα με την περίπτωση.
• Προσωπικός αντιπρόσωπος είναι ο γενικός όρος που χρησιμοποιεί ο νόμος για τον εκτελεστή ή τον διαχειριστή.
• Εκτελεστής είναι το πρόσωπο που διορίζεται με τη διαθήκη για να εκτελέσει τις διατάξεις της.
• Διαχειριστής είναι το πρόσωπο στο οποίο χορηγείται έγγραφο διαχείρισης, με ή χωρίς επισυνημμένη διαθήκη. Με την επιφύλαξη των περιορισμών του παραχωρητηρίου, έχει τα ίδια δικαιώματα και τις ίδιες υποχρεώσεις με τον εκτελεστή και λογοδοτεί με τον ίδιο τρόπο.

3. Αρμόδιο δικαστήριο

Κατά το Κεφ. 189, αρμόδιο είναι το Επαρχιακό Δικαστήριο της επαρχίας όπου ο αποβιώσας είχε τον συνήθη ή τον τελευταίο τόπο διαμονής του στη Δημοκρατία. Εάν ο τόπος διαμονής δεν είναι γνωστός, αρμόδιο είναι το Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας. Όταν υπάρχουν στοιχεία εξωτερικού, η διεθνής δικαιοδοσία και το εφαρμοστέο δίκαιο εξετάζονται χωριστά, λαμβάνοντας υπόψη και τον Κανονισμό (ΕΕ) 650/2012.

4. Παράδοση και φύλαξη διαθήκης

Όποιος έχει στην κατοχή ή υπό τον έλεγχό του έγγραφο αποβιώσαντος που αποτελεί ή φέρεται να αποτελεί διαθήκη ή άλλη διάταξη τελευταίας βούλησης οφείλει να παραδώσει αμέσως το πρωτότυπο στον Πρωτοκολλητή Επικύρωσης Διαθηκών. Η παράλειψη παράδοσης για δεκατέσσερις ημέρες από τη γνώση του θανάτου μπορεί να επιφέρει πρόστιμο. Το Δικαστήριο μπορεί επίσης να διατάξει την προσκόμιση του εγγράφου και να εξετάσει πρόσωπο που ενδέχεται να γνωρίζει για την ύπαρξη ή τη φύση του.

Ο διαθέτης μπορεί, όσο βρίσκεται εν ζωή, να καταθέσει τη διαθήκη του στον Πρωτοκολλητή Επικύρωσης Διαθηκών για ασφαλή φύλαξη, με τους προβλεπόμενους όρους και τέλη. Μπορεί ο ίδιος να την αποσύρει. Σε κάθε άλλη περίπτωση απαιτείται έγκριση του Δικαστηρίου για την απομάκρυνσή της από το Πρωτοκολλητείο.

5. Αίτηση για έκδοση παραχωρητηρίου

Η αίτηση για έκδοση παραχωρητηρίου υποβάλλεται γραπτώς, υπογράφεται από τον αιτητή και μπορεί να υποβληθεί μέσω δικηγόρου. Κατά κανόνα, η διαθήκη πρέπει να επικυρωθεί προτού ο εκτελεστής μπορέσει να ενεργήσει βάσει αυτής για τη διαχείριση της κληρονομίας. Για τον σκοπό αυτό απαιτείται η εξασφάλιση του κατάλληλου παραχωρητηρίου. Το παραχωρητήριο παρέχει στον εκτελεστή ή στον διαχειριστή την απαιτούμενη εξουσιοδότηση για την εκτέλεση των καθηκόντων του, σύμφωνα με τη διαθήκη και την ισχύουσα νομοθεσία.

Εάν υπάρχει αμφισβήτηση, ο Πρωτοκολλητής δεν εκδίδει παραχωρητήριο με τη μη αμφισβητούμενη διαδικασία μέχρι να αρθεί η διαφορά. Όταν έχει αμφιβολίες για την αίτηση ή ανακύπτει σχετικό ζήτημα, παραπέμπει το θέμα στο Δικαστήριο για οδηγίες. Το παραχωρητήριο μπορεί να περιλαμβάνει περιορισμούς ως προς τη διάρκεια, την περιουσία που καλύπτει ή τον σκοπό του.

6. Διορισμός διαχειριστή με ή χωρίς διαθήκη

Όταν ένα πρόσωπο αποβιώνει χωρίς έγκυρη διαθήκη, η κληρονομική διαδοχή είναι εξ αδιαθέτου, δηλαδή οι δικαιούχοι και τα μερίδιά τους καθορίζονται από τον νόμο. Δεν απαιτείται πάντοτε έκδοση παραχωρητηρίου, καθώς το Κεφ. 189 προβλέπει και περιπτώσεις στις οποίες η κληρονομία περιέρχεται απευθείας στους κληρονόμους, παραμένοντας επιβαρυμένη με τα χρέη και τις υποχρεώσεις του αποβιώσαντος.

Όταν υπάρχει διαθήκη, ο εκτελεστής αναλαμβάνει την εφαρμογή της και τη διανομή της περιουσίας σύμφωνα με τον νόμο. Εάν αποβιώσει πριν από την επικύρωση, δεν εμφανιστεί μετά από σχετική δικαστική κλήση ή αποποιηθεί την επικύρωση, τα δικαιώματά του ως εκτελεστή τερματίζονται και η διαχείριση συνεχίζεται σαν να μην είχε διοριστεί.

Συνεπώς, όταν ο αποβιώσας έχει αφήσει διαθήκη, αλλά δεν έχει οριστεί εκτελεστής ή ο εκτελεστής αδυνατεί να ενεργήσει, το Δικαστήριο χορηγεί έγγραφα διαχείρισης με επισυνημμένη διαθήκη και διορίζει διαχειριστή στη θέση του εκτελεστή. Όταν ο αποβιώσας δεν έχει αφήσει διαθήκη, το Δικαστήριο χορηγεί έγγραφα διαχείρισης της κληρονομιάς. Κατά την επιλογή του προσώπου στο οποίο θα ανατεθεί η διαχείριση, το Δικαστήριο λαμβάνει υπόψη τα δικαιώματα κάθε προσώπου που έχει συμφέρον στην κληρονομιά ή στο προϊόν της πώλησής της. Στις περιπτώσεις εξ αδιαθέτου διαδοχής, η διαχείριση χορηγείται, κατόπιν σχετικής αίτησης, σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα που έχουν συμφέρον στο υπόλοιπο της κληρονομιάς.

7. Ανακοπή και αμφισβήτηση παραχωρητηρίου

Η ανακοπή (caveat) είναι η επίσημη αντίρρηση στην έκδοση παραχωρητηρίου επικύρωσης διαθήκης ή διαχείρισης. Εμποδίζει την έκδοσή του με τη μη αμφισβητούμενη διαδικασία όσο παραμένει σε ισχύ. Ο αιτητής ή το πρόσωπο που καταχώρισε την ανακοπή μπορεί να ζητήσει τη χορήγηση παραχωρητηρίου με αγωγή ή ανταπαίτηση. Όσο εκκρεμεί η σχετική δίκη, το Δικαστήριο μπορεί να διορίσει προσωρινό διαχειριστή, υπό τον έλεγχό του, χωρίς εξουσία διανομής της περιουσίας που απομένει.

8. Υποχρεώσεις εκτελεστή και διαχειριστή

Με την έκδοση του παραχωρητηρίου, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις της κληρονομίας περιέρχονται στον προσωπικό αντιπρόσωπο, με ισχύ από την ημερομηνία θανάτου του αποβιώσαντος.Ο προσωπικός αντιπρόσωπος οφείλει να συγκεντρώσει την περιουσία χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση και να καταχωρίσει στο Δικαστήριο απογραφή, συνοδευόμενη από ένορκη δήλωση, εντός της προθεσμίας που ορίζεται. Κατά κανόνα, ανοίγει ξεχωριστό τραπεζικό λογαριασμό για την κληρονομία, όπου κατατίθενται τα χρήματά της και από τον οποίο γίνονται πληρωμές μόνο με τραπεζική επιταγή ή μεταφορά πίστωσης. Ο νόμος επιτρέπει δικαστική απαλλαγή από την υποχρέωση αυτή σε ειδικές περιπτώσεις. Οφείλει επίσης να εξοφλήσει τα έξοδα και τα χρέη με τη νόμιμη σειρά προτεραιότητας και να διανείμει το υπόλοιπο σύμφωνα με τη διαθήκη και τον νόμο.

Η λογοδοσία προς το Δικαστήριο είναι υποχρεωτική. Οι λογαριασμοί διαχείρισης καταχωρίζονται εντός δύο ετών από την έκδοση του παραχωρητηρίου ή του διατάγματος διορισμού, εκτός εάν το Δικαστήριο ορίσει διαφορετική προθεσμία. Εάν η διαχείριση δεν έχει ολοκληρωθεί, υποβάλλεται και δήλωση που εξηγεί τους λόγους της καθυστέρησης. Στη συνέχεια καταχωρίζονται ανά εξάμηνο λογαριασμοί και αντίστοιχη δήλωση μέχρι την ολοκλήρωσή της.

Ο προσωπικός αντιπρόσωπος μπορεί να ευθύνεται προσωπικά εάν ιδιοποιηθεί ή διασπαθίσει περιουσία της κληρονομίας. Αντίθετα, ο νόμος προστατεύει τις πληρωμές και τις διαθέσεις που πραγματοποιούνται καλόπιστα βάσει παραχωρητηρίου, ακόμη και αν αποδειχθεί ότι υπήρχε ελάττωμα που επηρέαζε το κύρος του.

Οι προθεσμίες, η υποχρέωση λογοδοσίας και η ενδεχόμενη προσωπική ευθύνη καθιστούν σημαντική τη λήψη νομικής συμβουλής κατά τη διαχείριση.

9. Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι η επικύρωση διαθήκης; Είναι η διαδικασία με την οποία η διαθήκη επικυρώνεται και ο εκτελεστής εξασφαλίζει το παραχωρητήριο που τον εξουσιοδοτεί να διαχειριστεί την κληρονομία.

Πότε χορηγείται έγγραφο διαχείρισης αντί επικύρωσης διαθήκης; Όταν δεν υπάρχει έγκυρη διαθήκη και απαιτείται διαχείριση ή όταν υπάρχει διαθήκη αλλά δεν υπάρχει εκτελεστής που να μπορεί να ενεργήσει. Στη δεύτερη περίπτωση, η διαθήκη επισυνάπτεται στο έγγραφο διαχείρισης.

Ποιο δικαστήριο είναι αρμόδιο; Κατά το Κεφ. 189, το Επαρχιακό Δικαστήριο της συνήθους ή τελευταίας διαμονής του αποβιώσαντος στη Δημοκρατία ή, εάν αυτή δεν είναι γνωστή, το Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας. Στις διασυνοριακές υποθέσεις εξετάζονται επιπλέον οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας.

Μπορεί να εκδοθεί παραχωρητήριο εάν υπάρχει διαφορά; Η έκδοση μέσω της μη αμφισβητούμενης διαδικασίας δεν προχωρεί όσο εκκρεμεί η αμφισβήτηση. Το θέμα μπορεί να κριθεί δικαστικά, ενώ στο μεταξύ είναι δυνατός ο διορισμός προσωρινού διαχειριστή.

Τι οφείλει να κάνει ο εκτελεστής ή ο διαχειριστής; Να συγκεντρώσει και να καταγράψει την περιουσία, να τηρεί τον απαιτούμενο τραπεζικό λογαριασμό, να εξοφλήσει τα έξοδα και τα νόμιμα χρέη, να υποβάλει λογαριασμούς και να διανείμει την περιουσία στους δικαιούχους.

10. Πώς μπορεί να βοηθήσει το γραφείο μας

Στην Economou & Co LLC παρέχουμε συμβουλές σε εκτελεστές, διαχειριστές, κληρονόμους και δικαιούχους σε κάθε στάδιο της επικύρωσης διαθήκης και της διαχείρισης κληρονομίας στην Κύπρο. Όπου απαιτείται, ενεργούμε και ως προσωπικοί αντιπρόσωποι, αναλαμβάνοντας τη διαχείριση από την έκδοση του παραχωρητηρίου έως την τελική διανομή της περιουσίας στους δικαιούχους.