1. Εισαγωγή

Στον οδηγό μας «Επικύρωση διαθήκης και διαχείριση κληρονομίας στην Κύπρο», εξετάσαμε τις διαδικασίες που αφορούν την επικύρωση διαθηκών και τη διαχείριση κληρονομιών στην Κύπρο. Στον οδηγό αυτό εξετάζουμε τους κανόνες κληρονομικής διαδοχής και τα κληρονομικά δικαιώματα.

Το κυπριακό δίκαιο δεν παρέχει στον διαθέτη απεριόριστη ελευθερία να καθορίσει με διαθήκη ποιος θα κληρονομήσει την περιουσία του. Όταν ο αποθανών αφήνει στενούς συγγενείς, ο νόμος επιφυλάσσει μέρος της περιουσίας του στους δικαιούχους κληρονόμους, ανεξάρτητα από τους όρους της διαθήκης. Το μέρος της κληρονομίας που προστατεύει ο νόμος είναι το μη διαθέσιμο μέρος, γνωστό και ως νόμιμη μοίρα, και διανέμεται σύμφωνα με τους κανόνες που ορίζει ο νόμος. Το υπόλοιπο, το οποίο μπορεί να διατεθεί ελεύθερα με διαθήκη, αποτελεί το διαθέσιμο μέρος της κληρονομίας.

Η κατανόηση των ορίων της ελευθερίας διάθεσης με διαθήκη και των κληρονομικών δικαιωμάτων που κατοχυρώνει ο νόμος είναι βασική για τον προγραμματισμό της διαδοχής στην Κύπρο. Διαφορετικά, μπορεί να προκύψουν κληροδοσίες που μειώνονται βάσει του νόμου ή διαθήκες που ανακαλούνται χωρίς να το επιδιώκει ο διαθέτης, λόγω γάμου ή γέννησης πρώτου τέκνου.

Ο οδηγός αυτός εξηγεί ποιο μέρος της κληρονομίας προστατεύεται από τον νόμο και υπέρ ποιων προσώπων, ποιες είναι οι προϋποθέσεις έγκυρης διαθήκης και πότε μια κληροδοσία δεν ισχύει. Εξετάζει επίσης τα όρια της ελευθερίας του διαθέτη, τον τρόπο διανομής της περιουσίας όταν δεν υπάρχει διαθήκη και τους λόγους για τους οποίους μπορεί να αμφισβητηθεί το κύρος (η εγκυρότητα) μιας διαθήκης.

2. Βασικές έννοιες

• Κληρονομία είναι η κινητή και ακίνητη περιουσία που ανήκε στον αποθανόντα κατά τον χρόνο του θανάτου του.
• Διαθέσιμο μέρος είναι το μέρος της κληρονομίας το οποίο ο διαθέτης μπορεί να διαθέσει με διαθήκη.
• Μη διαθέσιμο μέρος της κληρονομίας, γνωστό και ως νόμιμη μοίρα, είναι το μέρος που ο διαθέτης δεν μπορεί να διαθέσει με διαθήκη και το οποίο περιέρχεται στους κληρονόμους που ορίζει ο νόμος.
• Αδιάθετο μέρος είναι ολόκληρο ή μέρος του διαθέσιμου μέρους της κληρονομίας που δεν διατέθηκε με διαθήκη και, επομένως, διανέμεται σύμφωνα με τους κανόνες της εξ αδιαθέτου διαδοχής, δηλαδή της διαδοχής βάσει του νόμου.
• Διαθήκη είναι η έγγραφη δήλωση των προθέσεων του διαθέτη σχετικά με τη διάθεση της περιουσίας του μετά τον θάνατό του.
• Διαθέτης είναι το πρόσωπο που συντάσσει τη διαθήκη.
• Με τη διαθήκη μπορεί να διοριστεί εκτελεστής, δηλαδή το πρόσωπο στο οποίο ανατίθεται η εκτέλεση των όρων της μετά τον θάνατο του διαθέτη.

3. Το διαθέσιμο μέρος και τα όρια της διάθεσης με διαθήκη

Το κυπριακό δίκαιο περιορίζει την ελευθερία διάθεσης με διαθήκη όταν ο διαθέτης αφήνει ορισμένους στενούς συγγενείς. Το διαθέσιμο μέρος είναι το μέρος της κληρονομίας που μπορεί να διατεθεί με διαθήκη, ενώ η νόμιμη μοίρα περιέρχεται στους κληρονόμους που ορίζει ο νόμος. Το διαθέσιμο μέρος καθορίζεται ως εξής:

• Όταν ο αποθανών αφήνει τέκνο ή απόγονο τέκνου, είτε υπάρχει επιζών σύζυγος είτε όχι, το διαθέσιμο μέρος ανέρχεται στο ένα τέταρτο (25%) της καθαρής αξίας της κληρονομίας. Αντίστοιχα, η νόμιμη μοίρα ανέρχεται στα τρία τέταρτα (75%) της καθαρής αξίας της κληρονομίας.
• Όταν ο αποθανών δεν αφήνει τέκνο ή απόγονο τέκνου, αλλά αφήνει σύζυγο ή γονέα ή και τους δύο, το διαθέσιμο μέρος ανέρχεται στο ένα δεύτερο (50%) της καθαρής αξίας της κληρονομίας και η νόμιμη μοίρα αποτελεί το υπόλοιπο ένα δεύτερο (50%).
• Όταν ο αποθανών δεν αφήνει κανένα από τα πιο πάνω πρόσωπα, δηλαδή ούτε τέκνο ούτε απόγονο τέκνου ούτε σύζυγο ούτε γονέα, ολόκληρη η κληρονομία μπορεί να διατεθεί ελεύθερα.

Εάν με τη διαθήκη διατίθεται περιουσία πέραν του επιτρεπόμενου διαθέσιμου μέρους, οι σχετικές διαθέσεις δεν είναι άκυρες. Μειώνονται αναλογικά, ώστε να περιοριστούν στο διαθέσιμο μέρος της κληρονομίας.

4. Ποιοι κληρονομούν βάσει του νόμου και με ποια σειρά

Το μη διαθέσιμο μέρος της κληρονομίας και κάθε αδιάθετο μέρος παρέχονται στους συγγενείς του αποθανόντος με τη σειρά προτεραιότητας που καθορίζει το Πρώτο Παράρτημα του Κεφ. 195. Η σειρά αυτή εφαρμόζεται και όταν ένα πρόσωπο αποβιώνει χωρίς έγκυρη διαθήκη, οπότε η περιουσία του διανέμεται βάσει του νόμου.

Με την επιφύλαξη του μεριδίου του επιζώντος συζύγου (βλ. ενότητα 5), οι τάξεις των κληρονόμων έχουν την ακόλουθη σειρά προτεραιότητας:

Τα πρόσωπα μιας τάξης αποκλείουν τα πρόσωπα κάθε επόμενης τάξης. Εάν ο αποθανών δεν αφήνει συγγενή μέχρι και τον έκτο βαθμό συγγένειας και με την επιφύλαξη του μεριδίου τυχόν επιζώντος συζύγου, η κληρονομία περιέρχεται στη Δημοκρατία.

Όποιος λαμβάνει κληροδοσία από το διαθέσιμο μέρος της κληρονομίας μπορεί να κληρονομήσει και από τη νόμιμη μοίρα ή από το αδιάθετο μέρος, εφόσον το δικαιούται βάσει του νόμου. Επομένως, το ίδιο πρόσωπο μπορεί να κληρονομήσει τόσο βάσει της διαθήκης όσο και βάσει του νόμου.

5. Η νόμιμη μοίρα και τα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου

Ο επιζών σύζυγος δικαιούται μερίδιο στη νόμιμη μοίρα και σε οποιοδήποτε αδιάθετο μέρος, αφού εξοφληθούν τα χρέη και οι υποχρεώσεις που βαρύνουν την κληρονομία. Το ύψος του μεριδίου εξαρτάται από το ποιοι άλλοι συγγενείς του αποβιώσαντος βρίσκονται εν ζωή.

• Όταν ο αποθανών αφήνει επίσης τέκνο που βρίσκεται εν ζωή ή τέκνο που έχει προαποβιώσει και στη θέση του υπεισέρχονται οι απόγονοί του, ο επιζών σύζυγος λαμβάνει μερίδιο ίσο με το μερίδιο κάθε τέκνου.
• Όταν ο αποθανών δεν αφήνει τέκνο ή απόγονο τέκνου, το μερίδιο του συζύγου αυξάνεται ανάλογα με τον βαθμό συγγένειας των άλλων συγγενών που βρίσκονται εν ζωή:
  • το ένα δεύτερο, όταν υπάρχει ανιών συγγενής ή απόγονος ανιόντος μέχρι και τον τρίτο βαθμό συγγένειας με τον απoβιώσαvτα,
  • τα τρία τέταρτα, όταν δεν υπάρχει τέτοιος συγγενής μέχρι και τον τρίτο βαθμό, αλλά υπάρχει συγγενής του τέταρτου βαθμού,
  • και το σύνολο της νόμιμης μοίρας και του αδιάθετου μέρους, όταν δεν υπάρχει συγγενής μέχρι και τον τέταρτο βαθμό.

Όταν ο αποθανών αφήνει σύζυγο αλλά δεν αφήνει τέκνο, απόγονο τέκνου ή γονέα, μπορεί να αφήσει με διαθήκη ολόκληρη την κληρονομία στον επιζώντα σύζυγο. Στην περίπτωση αυτή, η κληροδοσία δεν μειώνεται, παρότι υπερβαίνει το διαθέσιμο μέρος. Με άλλα λόγια, όταν ο επιζών σύζυγος είναι ο μόνος κληρονόμος, ο διαθέτης δύναται να του αφήσει εγκύρως το σύνολο της κληρονομίας.

6. Προϋποθέσεις για έγκυρη διαθήκη

Για να είναι έγκυρη μια διαθήκη, ο διαθέτης πρέπει να έχει την απαιτούμενη ικανότητα και να έχουν τηρηθεί οι διατυπώσεις που ορίζει ο νόμος. Ο διαθέτης πρέπει να έχει συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας του και να έχει σώας τας φρένας κατά την κατάρτιση της διαθήκης.

η διαθήκη πρέπει να είναι γραπτή, να υπογράφεται από τον διαθέτη και να επιβεβαιώνεται από τουλάχιστον δύο μάρτυρες, οι οποίοι πρέπει επίσης να είναι ενήλικοι και να έχουν σώας τας φρένας.

Εάν με τη διαθήκη αφήνεται κληροδοσία σε πρόσωπο που την επιβεβαίωσε ως μάρτυρας ή στον σύζυγο ή σε τέκνο του, η κληροδοσία είναι άκυρη κατά το μέρος που ωφελεί τα πρόσωπα αυτά ή τρίτο που αξιώνει δικαίωμα μέσω αυτών. Ο μάρτυρας μπορεί πάντως να καταθέσει για να αποδείξει ότι τηρήθηκαν οι διατυπώσεις κατάρτισης της διαθήκης, παρά την ακυρότητα της κληροδοσίας.

Οι διατυπώσεις για την έγκυρη κατάρτιση διαθήκης είναι αυστηρές και ένα λάθος μπορεί να εμποδίσει την υλοποίηση των επιθυμιών του διαθέτη. Γι’ αυτό, συνιστάται η λήψη νομικής συμβουλής κατά την προετοιμασία και την υπογραφή της, αντί της απλής χρήσης ενός τυποποιημένου εντύπου.

7. Πότε μια κληροδοσία δεν ισχύει

Η κληροδοσία δεν είναι έγκυρη εάν δεν εκφράζει συγκεκριμένη πρόθεση ή εάν αφήνεται σε πρόσωπο που δεν βρίσκεται εν ζωή κατά τον θάνατο του διαθέτη. Υπάρχουν δύο εξαιρέσεις. Η κληροδοσία σε τέκνο του διαθέτη που γεννιέται μετά τον θάνατό του είναι έγκυρη. Επίσης, εάν ο κληροδόχος είναι τέκνο ή άλλος απόγονος του διαθέτη και αποβιώσει πριν από αυτόν, αφήνοντας απογόνους που βρίσκονται εν ζωή κατά τον θάνατο του διαθέτη, η κληροδοσία εξακολουθεί να ισχύει σαν ο κληροδόχος να είχε αποβιώσει αμέσως μετά τον διαθέτη, εκτός εάν από τη διαθήκη προκύπτει αντίθετη πρόθεση.

Με τη διαθήκη μπορεί να οριστεί άλλος κληροδόχος στη θέση του αρχικού, για την περίπτωση που ο τελευταίος δεν μπορεί ή δεν επιθυμεί να λάβει την κληροδοσία. Η πρόβλεψη αυτή ονομάζεται υποκατάσταση κληροδόχου.

Εάν η κληροδοσία εξαρτάται από αδύνατο, παράνομο ή ανήθικο όρο, ο όρος είναι άκυρος. Η ίδια η κληροδοσία παραμένει έγκυρη και ο κληροδόχος τη λαμβάνει χωρίς να δεσμεύεται από τον όρο αυτό.

8. Πότε ανακαλείται μια διαθήκη

Η διαθήκη μπορεί να ανακληθεί με μεταγενέστερη διαθήκη που την ανακαλεί ρητά ή περιέχει ασυμβίβαστες διατάξεις, οπότε η προηγούμενη ανακαλείται μόνο κατά το μέρος που υπάρχει αντίθεση. Μπορεί επίσης να ανακληθεί με καύση, σχίσιμο ή άλλη καταστροφή της από τον διαθέτη, με πρόθεση ανάκλησης.

Η διαθήκη ανακαλείται επίσης βάσει του νόμου εάν ο διαθέτης τελέσει γάμο μετά την κατάρτισή της. Το ίδιο ισχύει εάν, μετά την κατάρτισή της, γεννηθεί τέκνο και ο διαθέτης δεν είχε τέκνα όταν την κατάρτισε. Εξαίρεση υπάρχει όταν από το ίδιο το κείμενο της διαθήκης προκύπτει ότι συντάχθηκε ενόψει του συγκεκριμένου γάμου ή της γέννησης του τέκνου.

9. Αναξιότητα για κληρονομική διαδοχή

Ορισμένες πράξεις καθιστούν ένα πρόσωπο ανάξιο να κληρονομήσει, είτε βάσει διαθήκης είτε βάσει του νόμου. Αυτό ισχύει εάν έχει καταδικαστεί για εκ προθέσεως και παράνομη πρόκληση ή απόπειρα πρόκλησης του θανάτου του αποβιώσαντος, ή για φόνο ή απόπειρα φόνου τέκνου, γονέα ή συζύγου του αποβιώσαντος. Ανάξιο είναι επίσης το πρόσωπο που, με εξαναγκασμό, απάτη ή ψυχική πίεση, οδήγησε τον απoβιώσαvτα να καταρτίσει ή να ανακαλέσει διαθήκη, τον εμπόδισε να καταρτίσει, να τροποποιήσει ή να ανακαλέσει διαθήκη, του παρουσίασε πλαστή διαθήκη ή αλλοίωσε ή κατέστρεψε παράνομα τη διαθήκη του. Το ίδιο ισχύει για όποιον βοήθησε ή παρακίνησε άλλον να προβεί σε τέτοιες πράξεις.

Η αναξιότητα αίρεται μόνο εάν ο αποθανών συγχώρησε το πρόσωπο ελεύθερα και ρητά, είτε με γραπτή δήλωση που υπογράφηκε ενώπιον Επάρχου και επιβεβαιώθηκε από αυτόν είτε με σχετική διάταξη στη διαθήκη του. Η αγωγή για την απόδειξη της αναξιότητας πρέπει να εγερθεί εντός τριών ετών από τον θάνατο.

10. Αμφισβήτηση του κύρους διαθήκης

Το κύρος μιας διαθήκης μπορεί να αμφισβητηθεί για λόγους που προβλέπει το Κεφ. 195. Οι συνηθέστεροι είναι η έλλειψη ικανότητας του διαθέτη να καταρτίσει διαθήκη, η μη τήρηση των απαιτούμενων διατυπώσεων και ο εξαναγκασμός, η απάτη ή η ψυχική πίεση που ασκήθηκε στον διαθέτη. Η διαθήκη ή το μέρος της που καταρτίστηκε ως αποτέλεσμα εξαναγκασμού, απάτης ή ψυχικής πίεσης είναι άκυρο.

11. Αποποίηση κληρονομίας

Ο κληρονόμος δεν υποχρεούται να αποδεχθεί την κληρονομία. Βάσει του περί Διαχείρισης Κληρονομιών Αποθανόντων Νόμου, Κεφ. 189, ο κληρονόμος μπορεί να αποποιηθεί την κληρονομία ανεπιφύλακτα εντός τριών μηνών από τότε που έλαβε για πρώτη φορά γνώση τόσο του θανάτου όσο και του γεγονότος ότι είναι κληρονόμος.

12. Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί κάποιος να αφήσει όλη την περιουσία του με διαθήκη στην Κύπρο; Όχι πάντοτε. Εάν ο αποθανών αφήνει ορισμένους στενούς συγγενείς, μπορεί να διαθέσει με διαθήκη μόνο το διαθέσιμο μέρος, ενώ η νόμιμη μοίρα διανέμεται στους κληρονόμους που ορίζει ο νόμος. Το διαθέσιμο μέρος είναι το ένα τέταρτο της καθαρής αξίας της κληρονομίας όταν υπάρχει τέκνο ή απόγονος τέκνου, το ένα δεύτερο όταν υπάρχει σύζυγος ή γονέας αλλά όχι τέκνο ή απόγονος τέκνου, και ολόκληρη η κληρονομία όταν δεν βρίσκεται εν ζωή κανένα από αυτά τα πρόσωπα.

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ του διαθέσιμου μέρους και της νόμιμης μοίρας; Το διαθέσιμο μέρος είναι το τμήμα της κληρονομίας που ο διαθέτης μπορεί να διαθέσει με διαθήκη. Η νόμιμη μοίρα είναι το μη διαθέσιμο μέρος, το οποίο ο νόμος επιφυλάσσει στους δικαιούχους κληρονόμους, ανεξάρτητα από τους όρους της διαθήκης.

Τι συμβαίνει εάν η διαθήκη διαθέτει περιουσία πέραν του διαθέσιμου μέρους; Οι κληροδοσίες μειώνονται αναλογικά, ώστε η διαθήκη να ισχύει μόνο εντός του επιτρεπόμενου διαθέσιμου μέρους.

Μπορεί ο διαθέτης να αφήσει τα πάντα στον σύζυγό του; Ναι, εφόσον δεν αφήνει τέκνο, απόγονο τέκνου ή γονέα. Στην περίπτωση αυτή μπορεί να αφήσει ολόκληρη την κληρονομία στον επιζώντα σύζυγο, χωρίς να μειωθεί η κληροδοσία.

Τι μερίδιο λαμβάνει ο επιζών σύζυγος; Όταν υπάρχουν τέκνα, ο σύζυγος λαμβάνει μερίδιο ίσο με εκείνο κάθε τέκνου. Όταν δεν υπάρχουν τέκνα ή απόγονοι τέκνων, το μερίδιό του κυμαίνεται από το ένα δεύτερο έως το σύνολο της νόμιμης μοίρας και του αδιάθετου μέρους, ανάλογα με τον βαθμό συγγένειας των άλλων συγγενών του αποθανόντος που βρίσκονται εν ζωή.

Ανακαλείται η διαθήκη λόγω γάμου ή γέννησης τέκνου; Ναι. Ο γάμος μετά την κατάρτιση της διαθήκης επιφέρει την ανάκλησή της. Το ίδιο ισχύει για τη γέννηση τέκνου, εάν ο διαθέτης δεν είχε τέκνα όταν την κατάρτισε. Εξαίρεση υπάρχει όταν από τη διαθήκη προκύπτει ότι συντάχθηκε ενόψει του συγκεκριμένου γεγονότος.

Ποιος κληρονομεί όταν δεν υπάρχει διαθήκη; Η κληρονομία περιέρχεται στους συγγενείς του αποθανόντος με τη σειρά που προβλέπει το Κεφ. 195: αρχικά στα τέκνα και στους απογόνους τους, στη συνέχεια στους γονείς και στα αδέλφια, και κατόπιν στους πιο μακρινούς ανιόντες και στους συγγενείς μέχρι και τον έκτο βαθμό, με την επιφύλαξη πάντοτε του μεριδίου του επιζώντος συζύγου.

Για ποιους λόγους μπορεί να αμφισβητηθεί το κύρος μιας διαθήκης; Οι κύριοι λόγοι είναι η έλλειψη ικανότητας του διαθέτη να καταρτίσει διαθήκη, η μη τήρηση των απαιτούμενων διατυπώσεων και ο εξαναγκασμός, η απάτη ή η ψυχική πίεση.

13. Πώς μπορούμε να σας βοηθήσουμε

Η δικηγορική εταιρεία Economou & Co LLC παρέχει συμβουλές για κληρονομικά ζητήματα στην Κύπρο, όπως η σύνταξη και ο έλεγχος διαθηκών, ο υπολογισμός του διαθέσιμου μέρους και της νόμιμης μοίρας ανάλογα με την οικογενειακή κατάσταση και η εξέταση κληρονομικών δικαιωμάτων βάσει του Κεφ. 195. Είτε θέλετε να συντάξετε διαθήκη, να επανεξετάσετε υφιστάμενη διαθήκη λόγω αλλαγής των περιστάσεων ή να κατανοήσετε τα δικαιώματά σας ως κληροδόχος ή κληρονόμος, η ομάδα μας μπορεί να σας προσφέρει πρακτική καθοδήγηση προσαρμοσμένη στη δική σας περίπτωση.